Gërmimi i tumës së Kamenicës

Tuma e Kamenicës është e vendosur në këndin juglindor të fushës së Korçës, identifikuar dhe vendosur për herë të parë në hartën arkeologjike në fillim të viteve ‘90[1]. Megjithatë, ajo u dëmtua shumë rëndë gjatë vitit 1997 dhe që prej këtij viti grabitësit kanë gërmuar aty në mënyrë sistematike, bile edhe me bulldozer për të gjetur objekte arkeologjike duke përdorur metal detektor (Fig. 2-3).

FIGURA 1

Për këtë arsye Grupi Shqiptar i Arkeologjisë së Shpëtimit krijoi një projekt kërkimi dhe shpëtimi në bashkëpunim të ngushtë me Institutin Arkeologjik, Zyrën Arkeologjike lokale dhe Muzeun e Korçës. Projekti u zhvillua nga 3 Gushti deri në 4
Tetor 2000 me një qëllim të qartë: të shpëtonte monumentin dhe informacionin arkeologjik që mund të nxirrej nga ky monument. Megjithatë, për t’i bërë më efektive kohën dhe burimet, ne gjithashtu menduam ta konsideronim këtë projekt si një mundësi bashkëveprimi me komunitetet dhe autoritetet lokale (qeverinë lokale, policinë, muzetë), për ti ndërgjegjësuar ato për pasurinë arkeologjike të krahinës së tyre dhe për të ofruar ndihmën modeste të grupit në mbrojtje të tyre.

FIGURA 2 DHE 3

Grupi i punës ishte i përbërë nga 5 arkeologë,[2] dhe 10 studentë të Universitetit të Tiranës të drejtuar nga profesori i tyre. Gjithashtu ndodhej një antropolog dhe një skicograf. Louise Schofield nga Fondacioni i Butrintit u bashkua me ne në këtë projekt për 7 ditë. Të tjerë vizitorë ishin Frederik Stamati, Drejtor i Laboratorit të Restaurimit të Akademisë së Shkencave dhe Kristaq Balli, restaurator i Muzeut Kombëtar të Artit Mesjetar në Korçë. Projekti i Kamenicës pati mbështetje të plotë nga Këshilli Shkencor dhe drejtori i Institutit Arkeologjik,[3] dhe është sponsorizuar nga granti i Grupit të Arkeologjisë së Shpëtimit dhe nga Instituti Packard për Shkencat Humane.

Gërmimi
Faza e parë e projektit iu kushtua punës përgatitore me qëllim përcaktimin e qartë të pjesëve të dëmtuara dhe in situ të tumës. Kjo ishte një procedurë e gjatë, jo vetëm për shkak të volumeve të mëdha që duhej të lëvizeshin, por edhe për sasinë e konsiderueshme të objekteve arkeologjike të gjetura në dheun e hedhur të tumës, të cilat u kishin shpëtuar vëmendjes së grabitësve. Tuma u nda në katër sektorë përgjatë akseve kardinale, dhe procedura e pastrimit u krye në mënyrë të njëkohshme në të gjithë sektorin. Figurat 2 dhe 3 tregojnë një rindërtim tredimensional, një hartë-reliev të tumës FIGURA 4 dhe topografinë e terrenit siç e gjetem në fillim të projektit.
Pas pastrimit të tumës nga bimësia dhe nga dherat shkaktuar nga ndërhyrjet e grabitësve, hapi tjetër ishte ndjekja e shtrirjes reale të tumës dhe e elementeve kryesore të arkitekturës së saj.
Për të arritur këtë, u hapën dy transhe në pjesën jugore dhe jugperëndimore të kodrës me dhè. Sapo u pastrua u duk se tuma e Kamenicës ishte një nga më të mëdhatë të njohura deri tani në vend, me një diametër më shumë se 40m dhe me një lartësi të përafërt në qendër më shumë se 3m. Në bazë të disa llogaritjeve paraprake ne mund të themi se ishin shkatërruar nga grabitësit rreth 18-20% e tumës.
Fatkeqësisht, ne nuk mund të njohim dot kurrë numrin e saktë të varreve të shkatërruar, por mund të japim një shifër të përafërt pas një studimi të detajuar të objekteve arkeologjike dhe të eshtrave njerëzore (mbetjet e skeleteve) të përftuara nga depozitat e dëmtuara të tumës (shiko studimin e antropologjisë fizike më poshtë).

Stratigrafia dhe arkitektura e tumës
Stratigrafia e pjesës së tumës së zbuluar deri në këtë vit ishte shumë e thjeshte dhe e përcaktuar qartë. U dalluan tre shtresa, nga të cilat dy të parat përfaqësojnë ndërhyrjet e njëpasnjëshme të grabitësve në vitin 1997 dhe 2000. Shtresa e sipërme është hequr; kjo ishte e pasur me humus dhe prezanton një shtresë bujqësore. Pjesa kryesore e tumës ishte shtresa me numër 3, e cila është me dhè me ngjyrë kafe të çelët, e pasur me argjile, ku kjo e fundit nën diellin e verës bëhet shumë kompakte dhe e veshtirë për tu gërmuar. Ka një element të veçantë në stratigrafinë e tumës, i cili është i pazakontë krahasuar me monumente të tjera të ngjashme të rajonit: një shtresë e trashë me gurë mesatarë dhe të mëdhenj, të cilët janë përdorur për të mbushur gjysmën jugore të tumës. Tuma të mbushura me gurë e dhè nuk janë të panjohura në Shqipëri, por shpërndarja jo e rregullt e shtresave të gurëve dhe përdorimi i tyre vetëm në pjesë të veçanta të monumetit është karakteristikë e veçantë e tumës së Kamenicës.

FIGURA 5

Gjatë sezonit të parë, ne ishim në gjendje të vinim re dhe të dokumetonim vetëm një element të arkitekturës së tumës, domethënë shtresën uniforme me gurë mesatarë, të vendosur sistematikisht sipër tumës si një mbulese që shënon fundin e ndërtimit të kodërvarrit (Fig. 5). Ky element mungon në atë pjesë të varrezës që është dëmtuar nga grabitësit. Gjithashtu, kjo shtresë është dëmtuar edhe nga varret e mëvonshëm të vendosur në tumë gjatë periudhës mesjetare. Jemi të sigurtë se elementet e tjerë të arkitekturës së tumës i kanë rezistuar dëmtimit të shkaktuar nga grabitësit që mendohej se do të dilnin në dritë në sezonin e ardhshëm.

FIGURA 6

Varret
Gjatë këtij sezoni janë gërmuar dhe regjistruar 60 varre nga pjesa e paprekur e tumës. Në 75% të rasteve varret ishin të tipit me gropa të thjeshta (Fig. 6).

FIGURA 7

Grupi i dyte më i përfaqësuar (me rreth 20% të rasteve) ishte ai i varreve me anë të kufizuara me gurë (Fig. 7). Në disa raste këto varre ishin mbuluar gjithashtu me gurë.

 FIGURA 8

Pjesa e mbetur, që përfaqëson 5%, ishin varre me urna (Fig. 8). Në disa nga varret e gërmuara kishte mbeturina qefinë prej druri të karbonizuar, ose një lloj strukture druri ku vendosej trupi (Fig. 9).

Zakonet e varrimit
Trupvënia ishte mënyra kryesore e varrimit. Gjithsesi, edhe trupdjegia nuk ishte e rrallë. U identifikuan të paktën tre raste ku djegia ishte kryer brenda tumës (argjila ishte e pjekur duke marrë ngjyrën e kuqe të qeramikës). Të tjerat janë kryer diku jashtë tumës dhe kockat e djegura e hiri ishin vendosur në gropat e thjeshta ose urna varrimi.

FIGURA 9
Vendosja e trupit të një individi të vetëm ishte praktika më e zakonshme e varrimit (Fig. 10), por kishte dhe raste të tjera të varrimit të shumëfishtë me dy individë në të njejtin varr. Dy janë mënyrat më të preferuara të vendosjes së trupit në varr: pozicioni në shpinë me gjymtyrë të shtrira (si në figurën 10) dhe ai në pozicion fjetje mbështetur në një krah.

FIGURA 10

Orientimi i varreve dhe i skeleteve nuk duket se ndjek ndonjë rregull të caktuar.
Në dy raste janë gjetur “varre simbolike”, ku takëmi mortor ishte vendosur rregullisht në varr, por i pashoqëruar me asnjë gjurmë skeleti.
Interpretimi ynë paraprak i këtij fakti ishte se trupi nuk është varrosur në varrezë (ndoshta individi i vdekur është varrosur në vend tjetër), por komuniteti të cilit individi i përkiste ndërtonte “një varr simbolik” për pjesëtarin e tij, duke njohur njëkohësisht edhe rolin dhe statusin që kishte individi kur ishte gjallë.

Objektet e varrit
Objektet e varrit ishin të zakonshme, por kishte gjithashtu dhe varre “të varfër”, pa objekte shoqëruese. Shumë nga gjetjet ishin prodhime qeramike (kupa, amforiske, kantarë, enë me forma të mbyllura). Në këtë grup gjetjesh një vend të veçantë zënë “qeramika devollite”, e cila në shume raste ishte e shoqëruar me pikturimin matt (Fig. 11). Gjithashtu, të zakonshme ishin dhe zbukurimet plastike (Fig. 12). Zbukurimet e trupit, veshjes, kokës dhe bizhuteritë (fibula bronzi, varëse, rrathë, byzylykë, diadema, rruaza, tëmthore), aksesore (gjilpëra të gjata prej bronzi, thika hekuri) dhe armët (shpata hekuri, kama, heshta, shigjeta) janë gjetur rëndom në varret e Epokës së Hekurit. Ato përfaqësojnë një numër tipesh dhe nëntipesh të të ashtuquajturave bronze maqedone, si dhe influecat europiane dhe egjeane në prodhimin e armëve, dhe të sendeve personale të sipërpërmendura (Fig. 13-14).

FIGURA 11

Studimi i kockave njerezore
Studimi i kockave njerëzore këtë vit u përqendrua në studimin e mbetjeve të mbledhura me kujdes nga pjesa e dëmtuar e tumës. Qëllimi i këtij studimi ishte të vlerësohej numri i individëve dhe i varreve që ishin dëmtuar nga grabitësit, të nxirreshin nga materiali shumë i fragmentuar të dhëna të tilla si gjinia dhe mosha e individëve.

FIGURA 12

Këto të dhëna janë thelbësore për vlerësimin e madhësisë së komunitetit që ka përdorur këtë varrezë dhe për rindërtimin e struktures së gjinisë dhe moshës.
Hapi i parë u krye në Muzeun Arkeologjik të Korçës, me ndarjen e masës së eshtrave të fragmentuara në mbetje skeletore. Kjo procedurë u përdor në formimin e 151 mbetjeve, nga të cilët vetem dy përbëheshin nga fragmente të cilët nuk ishin të vlefshëm për nxjerrjen e informacioneve antropologjike. Një studim i mëtejshëm i detajuar i mbetjeve tregoi se grabitësit kanë dëmtuar nga 35 deri në 42 varre, përpara se të niste gërmimi sistematik. Nga ana tjetër, janë bërë përpjekje për të dalluar shtresat e ndryshme të varrimit në bazë të studimit të strukturave organike të kockave (përmbajtjes dhe nivelit të ruajtjes së lamina spongiosa, ngjyrës, intesitetit dhe shkalles së mundshme të djegies). Ky studim konfirmon ekzistencën e afërsisht tre shtresave kronologjike të përdorimit të varrezës, që i korrespondojnë epokës së hershme të Hekurit (shekujt X-IX p.e.s.); epokës së Hekurit të zhvilluar (shekujt VIII-Vi p.e.s.) dhe periudhës mesjetare.

FIGURA 13

Të dhënat demografike janë nxjerrë nga 81 skelete, ku 37 ishin meshkuj, 32 femra, 12 fëmijë dhe të mitur. Të rriturit përfaqësonin 53.1% të kampionit të popullsisë së studiuar. Mesa duket femrat kanë pasur mortalitet më të lartë në moshë të re. Grupi i të rriturve është grupi i dytë i përfaqësuar më mirë (29.7%), dhe të dyja gjinitë prezantohen pothuajse njësoj. Koeficienti seksual është llogaritur i ndarë sipas gjinive: për meshkujt (+1.04) dhe për femrat (-1.11).

FIGURA 14

Për të dyja gjinitë koeficienti është –0.07, me një diferencë ndërmjet të dyjave prej 2.15. Këto rezultate tregojnë në mënyrë indirekte prezencën e një popullsie me një strukture trupi të brishtë (dolikomorf), ku përbërësja tipologjike mesdhetare do të ketë pasur një rol parësor.

_______________________________________________________________________

[1]P. Lera, F. Prendi, G. Touchais “Sovjan (Albania)” Bulletin de Correspondance Hellénique 120, 1996: 1025, fig. 25.

[2]Lorenc Bejko nga Grupi i Arkeologjisë se Shpëtimit dhe Petrika Lera nga zyra arkeologjike e Korçës, janë bashkë-drejtues të projektit; Maria Grazia Amore drejtuese e punës në terren dhe në Muze; Skënder Aliu (zyra arkeologjike e Korçës); Miriam Ylli (Universiteti i Tiranës).

[3]Profesor Muzafer Korkuti, Drejtor i Institutit të Arkeologjisë, kreu dy vizita në vendin e gërmimit, duke treguar një interesim dhe inkurajim të jashtëzakonshëm. Dr. Ilir Gjipali, Nëndrejtor i Institutit të Arkeologjisë, Profesor Zhaneta Andrea (Instituti i Arkeologjisë) dhe Dr. Gilles Touchais nga Shkolla franceze e Athinës, vizituan gjithashtu gërmimin.

[4]Dr. Aleksandër Dhima kreu studimet në fushën e antropologjisë fizike.
 

Ktheu Mbrapsht